दिल्ली, 7 एप्रिल: भारतीय शास्त्रीय संगीत जगत अनेक अद्भुत कलाकारांनी सजले आहे. अनेक कलाकार आजच्या काळात अस्तित्वात नसले तरी त्यांच्या कलेचा ठसा आजही प्रेक्षकांवर आहे. त्यातले एक महत्त्वाचे नाव म्हणजे ‘शिवपुत्र’ पंडित कुमार गंधर्व, ज्यांनी आजारावर मात करून पुन्हा मंचावर शानदार पुनरागमन केले.
पंडित कुमार गंधर्व यांनी भारतीय शास्त्रीय संगीत क्षेत्रात एक अनोखी क्रांती केली. ‘धुनुगम राग’ तयार करून त्यांनी संगीताला नवीन दिशा दिली. त्यांनी सिद्ध केले की राग म्हणजे फक्त स्वरांचा समूह नाही, तर भाव आणि जीवनाचे प्रतिबिंब आहे. 8 एप्रिल रोजी पंडित कुमार गंधर्व यांची जयंती आहे.
त्यांचा जन्म 8 एप्रिल 1924 रोजी कर्नाटकातील बेलगाम जिल्ह्यातील सुलेभावी गावात झाला. त्यांचे खरे नाव शिवपुत्र सिद्धारमैया कोमकली होते. संगीताच्या वातावरणात वाढल्यामुळे त्यांना लहानपणापासूनच संगीताची गोडी लागली. सात वर्षांच्या वयातच त्यांच्या अद्वितीय गायकीने सर्वांना आश्चर्यचकित केले. त्यांच्या वडिलांनी त्यांना गुरु स्वामी वल्लभदास यांच्याकडे नेले. स्वामीजींनी त्यांची आवाज ऐकून लगेचच सांगितले, “हा गंधर्व आहे.” त्या दिवशी त्यांना ‘कुमार गंधर्व’ हे नाव मिळाले, जे नंतर संपूर्ण देशात प्रसिद्ध झाले.
कुमार गंधर्व यांनी शास्त्रीय संगीतात अनेक नवे प्रयोग केले. त्यांनी लोक संगीताचे गहन अध्ययन करून अशा रागांची रचना केली, जे पूर्वी कधीही ऐकले गेले नव्हते. या रागांना ‘धुनुगम राग’ असे नाव देण्यात आले. त्यांचा विश्वास होता की रागांना नियमांमध्ये बांधण्यापेक्षा त्यांना भाव आणि जीवन द्यायला हवे. त्यांनी जयपूर, आगरा आणि ग्वालियर घराण्यांच्या विशेषतांचा समावेश करून एक अनोखी गायकी शैली विकसित केली.
तथापि, त्यांचे जीवन सोपे नव्हते. तरुण वयात त्यांना टीबी झाला, ज्यामुळे एक फुप्फुस गंभीरपणे प्रभावित झाले. डॉक्टरांनी सांगितले की सामान्य पद्धतीने गाणे कठीण होईल. अनेकांनी समजून घेतले की त्यांची संगीत यात्रा येथेच संपली आहे, पण कुमार गंधर्व यांनी हार मानली नाही. त्यांनी श्वास घेण्याची पद्धत बदलली, गायकीत बदल केला आणि रागांसोबत नवे प्रयोग सुरू केले. आजार असूनही, त्यांनी मंचावर शानदार पुनरागमन केले आणि त्यांच्या कलेला आणखी गहन, संवेदनशील आणि अनोखे बनवले.
त्यांच्या गायकीत भावाची गहराई, स्वरांची स्पष्टता आणि प्रयोगाची स्वातंत्र्य यांचा अद्भुत संगम होता. त्यांनी ऋतुसंगीत आणि बालगंधर्व यांसारख्या विशेष कार्यक्रमांद्वारे संगीताला सामान्य लोकांपर्यंत पोहोचवले. पंडित कुमार गंधर्व यांचा भारतीय शास्त्रीय संगीताला नवीन उंचीवर नेण्याचा योगदान अद्वितीय आहे. त्यांच्या मेहनतीला मान देत भारत सरकारने त्यांना 1977 मध्ये पद्म भूषण आणि 1990 मध्ये पद्म विभूषण पुरस्काराने सन्मानित केले. आजही त्यांच्या गायकीचे श्रवण करणारे मंत्रमुग्ध होतात.
–
एमटी/डीकेपी