नई दिल्ली, ऑक्टोबर 21: सॅटेलाइट्स आणि अचूक नकाशे नसताना, उत्तराखंडच्या एका शिक्षकाने आपल्या पायांनी हिमालयाची माप घेतली. त्या व्यक्तीचे नाव पंडित नैन सिंह रावत आहे.
पंडित नैन सिंह यांचा जन्म 21 ऑक्टोबर 1830 रोजी कुमाऊंच्या मिलम गावात झाला, जो आज पिथौरागढ़ जिल्ह्यात आहे. त्यांच्या जयंतीनिमित्त, भारत सरकारने त्यांच्या अधूरे सर्वेक्षणाला सॅटेलाइटच्या साहाय्याने पूर्ण केले आहे. तरीही, त्यांची पद्धत भूगोलाच्या इतिहासात अद्भुत मानली जाते.
नैन सिंह रावत हे कोणतेही इंग्रजी अधिकारी नव्हते, तर जोहार घाटीतील एका सामान्य व्यापारी कुटुंबातील होते. त्यांच्या वडिलांचे नाव अमर सिंह ‘लाटा बूढा’ होते, जे तिब्बती व्यापाऱ्यांसोबत ऊन व्यापार करत होते. त्यांना लहानपणापासून तिब्बती भाषा, वेशभूषा आणि मार्गांची चांगली माहिती होती.
1858 मध्ये ब्रिटिश सरकार ‘ग्रेट ट्रिगोनोमेट्रिकल सर्वे ऑफ इंडिया’ करत असताना, देहरादूनमध्ये सर्वेक्षणाचे कर्नल मॉन्टगोमरी तिब्बत मध्ये नकाशा तयार करण्यासाठी लोकांची शोध घेत होते. इंग्रजांना तिब्बतमध्ये प्रवेश मिळत नव्हता, त्यामुळे मणि सिंह आणि नैन सिंह या दोन भावांना निवडले गेले.
देहरादूनमध्ये त्यांना गुप्त प्रशिक्षण देण्यात आले. या प्रशिक्षणात प्रत्येक पावलावर 33 इंचाच्या मण्यांवर 100 पावले मोजणे, प्रार्थना चक्रात सर्वेक्षणाचे नोट्स लपवणे, थर्मामीटर लपवणे आणि भिक्षुकाच्या वेशात फिरणे यांचा समावेश होता.
1865-66 मध्ये, नैन सिंहने काठमांडू ते ल्हासा पर्यंतची यात्रा केली. 1200 किलोमीटरच्या या प्रवासात त्यांनी 300 हून अधिक उंचीच्या बिंदूंची माप घेतली. त्यांनी हे सर्व आधुनिक यंत्रांशिवाय, फक्त आपल्या पायांच्या साहाय्याने आणि एका लपवलेल्या कंपासच्या मदतीने केले.
1867 मध्ये, त्यांनी ल्हासा ते मानसरोवर आणि थांगला दर्र्यापर्यंत दुसरी मोठी यात्रा केली. या प्रवासात त्यांनी तिब्बती जलाशयांचा आणि ब्रह्मपुत्र नदीच्या उद्गम क्षेत्राचा अचूक नकाशा तयार केला. त्यांनी सिद्ध केले की त्सांगपो म्हणजेच ब्रह्मपुत्र.
त्यांच्या शोधांमुळे ब्रिटिश रॉयल जियोग्राफिकल सोसायटी प्रभावित झाली आणि 1877 मध्ये त्यांना ‘पैट्रन मेडल’ प्रदान केले. रॉयल जियोग्राफिकल सोसायटीने त्यांना एक सोनेरी घड्याळही भेट दिले, ज्यावर लिहिले होते, ‘पंडित नैन सिंह यांना त्यांच्या असाधारण शोधासाठी.’ त्यानंतर ते ‘पंडित’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले.
भारत सरकारने त्यांना गावाची जागीरदारी आणि 1,000 रुपयांची वार्षिक पेन्शन दिली. मुनस्यारीमध्ये त्यांच्या नावाने ‘पंडित नैन सिंह सर्वेयर पर्वतारोहण प्रशिक्षण संस्थान’ स्थापन केले आहे. 2004 मध्ये भारत सरकारने त्यांच्या सन्मानार्थ डाक तिकीटही जारी केले.