नवी दिल्ली, ११ एप्रिल: भारताच्या युनिफाइड पेमेंट्स इंटरफेस (यूपीआय) ने शनिवारी १० वर्षे पूर्ण केली आहेत. या काळात भारताने डिजिटल भरणा क्षेत्रात जागतिक स्तरावर एक वेगळी ओळख निर्माण केली आहे. सरकारच्या माहितीनुसार, आज भारत जागतिक रिअल-टाइम डिजिटल पेमेंट्समध्ये ४९% हिस्सेदारी ठेवतो, जे देशाच्या जलद वाढत्या डिजिटल सामर्थ्याचे प्रतीक आहे.
जानेवारी २०२६ मध्ये यूपीआयच्या माध्यमातून २१.७० अब्ज व्यवहार झाले, ज्यांची एकूण किंमत २८.३३ लाख कोटी रुपये होती. भारतातील एकूण रिटेल डिजिटल व्यवहारांमध्ये यूपीआयची हिस्सेदारी ८१% पर्यंत पोहोचली आहे, जे त्याच्या लोकप्रियतेचे आणि व्यापक वापराचे दर्शक आहे.
आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी (आयएमएफ) ने यूपीआयला जगातील सर्वात मोठा रिअल-टाइम पेमेंट सिस्टम म्हणून ओळखले आहे. विशेष म्हणजे, हे १० वर्षांच्या आत विकसित झाले आहे, आणि या काळात १२,००० पटांपेक्षा अधिक व्यवहार वॉल्यूम आणि ४,००० पटांपेक्षा अधिक किंमतीत वाढ झाली आहे.
यूपीआयची खरी ताकद केवळ आकडेवारीत नाही, तर त्याच्या व्यापक वापरात आहे. आज हा सिस्टम शहरांपासून ग्रामीण भागांपर्यंत, ऑटो रिक्षा चालकांपासून रस्त्याच्या कडेला असलेल्या दुकानदारांपर्यंत पोहोचला आहे.
एक साधा स्मार्टफोन वापरून, कोणतीही व्यक्ती देशाच्या कोणत्याही कोपऱ्यात त्वरित पैसे पाठवू शकते, ज्यामुळे शहरी आणि ग्रामीण भागांमधील अंतर कमी होत आहे आणि वित्तीय समावेशनाला चालना मिळत आहे.
भारताचा डिजिटल पेमेंट इकोसिस्टम आता जगासाठी एक उदाहरण बनला आहे. आयएमएफ आणि जागतिक बँक यांसारख्या संस्थांनी याची व्यापकता, कार्यक्षमता आणि समावेशी मॉडेलची प्रशंसा केली आहे.
यूपीआयचा दायरा आता आंतरराष्ट्रीय स्तरावरही वाढत आहे. हा सिस्टम संयुक्त अरब अमीरात, सिंगापूर, भूतान, नेपाळ, श्रीलंका, फ्रान्स, मॉरिशस आणि कतर यांसारख्या देशांमध्ये पोहोचला आहे, ज्यामुळे क्रॉस-बॉर्डर व्यवहार आणि रेमिटन्स सोपे झाले आहेत.
सरकारच्या मते, यूपीआय आता केवळ एक पेमेंट सिस्टम नाही, तर एक व्यापक वित्तीय प्लॅटफॉर्म बनत आहे. यूपीआय लाइट लहान आणि जलद भरणा सुलभ करत आहे, तर यूपीआय ऑटोपेच्या माध्यमातून वीज बिल आणि सदस्यता यांसारख्या नियमित भरणा स्वयंचलित झाले आहेत.
याशिवाय, यूपीआयच्या माध्यमातून क्रेडिट सुविधा देखील वाढल्या आहेत, जिथे एनबीएफसी आणि फिनटेक कंपन्या प्री-अप्रूव्ड कर्ज, सोपे पुनर्भरण आणि कस्टमाइज्ड वित्तीय उत्पादने उपलब्ध करून देत आहेत.