जयपुर, 14 एप्रिल: राजस्थानच्या रेतीच्या भूमीने अनेक प्रतिभांना जन्म दिला आहे, पण काही आवाज असे असतात जे काळाच्या ओघातही लोकांच्या हृदयात गूंजत राहतात. अशाच एक अमर आवाज म्हणजे गवरी देवी, ज्यांना राजस्थानची मरू कोकिला म्हणून ओळखले जाते. त्यांनी राजस्थानच्या पारंपरिक लोक गायन शैली ‘मांड’ ला नवीन ओळख दिली आणि ती देश-विदेशात पोहोचवली.
आजही त्यांच्या आवाजाची गूंज राजस्थानी लोक संगीत प्रेमींमध्ये लोकप्रिय आहे. गवरी देवीने मांड शैलीला नवीन ओळख देऊन राजस्थानच्या लोक परंपरेची समृद्धता आणि भावनात्मकता जगभरात पोहोचवली. राजस्थानी लोक संगीताबद्दल बोलताना गवरी देवीचे नाव आदराने घेतले जाते. लोकसंगीत क्षेत्रात त्यांना एक गायिका म्हणूनच नाही तर राजस्थानच्या सांस्कृतिक वारशाची एक जिवंत धरोहर मानली जाते.
गवरी देवीचा जन्म 14 एप्रिल 1920 रोजी बीकानेरमध्ये झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव बंशीलाल आणि माताचे नाव जमुनादेवी होते, दोघेही बीकानेर दरबाराचे प्रसिद्ध गायक होते. संगीताचे वातावरण घरातच असल्यामुळे गवरी देवींची गायकीमध्ये रुची लहानपणापासूनच विकसित झाली. 20 वर्षांच्या वयात त्यांचा विवाह जोधपूरच्या मोहनलाल गमेतीसोबत झाला, पण काही काळानंतर पतीच्या निधनामुळे त्यांना एकटेपणाचा सामना करावा लागला. याच काळात त्यांनी संगीताला आधार बनवला आणि गायकीत पूर्णपणे बुडाल्या.
गवरी देवी मुख्यतः मांड गायन शैलीसाठी प्रसिद्ध झाल्या. मांड ही राजस्थानची एक विशिष्ट आणि कठीण गायन शैली आहे, ज्यामध्ये भावपूर्ण स्वर आणि गहरी अभिव्यक्ती असते. त्यांनी मांडला फक्त जपले नाही तर त्याला नवीन उंचीवर नेले. याशिवाय, त्या ठुमरी, भजन आणि गजल गाण्यातही निपुण होत्या.
1957 मध्ये गवरी देवीने रेडियो आणि दूरदर्शनवर मांड गायकीचे कार्यक्रम सुरू केले, जे अत्यंत लोकप्रिय झाले. त्या दरवर्षी राजस्थान सरकारच्या पर्यटन विभागाने आयोजित केलेल्या समारंभात मांड सादर करत असत. त्यांच्या ख्याति फक्त भारतातच मर्यादित राहिली नाही, तर त्यांनी ओडिशा, कर्नाटका, महाराष्ट्र, गोवा, बंगाल, केरळ, आणि तमिळनाडू यांसारख्या अनेक राज्यांमध्ये सादरीकरणे दिली.
1983 मध्ये त्यांनी रूसच्या राजधानी मॉस्कोमध्ये भारत सरकारने आयोजित ‘फेस्टिवल ऑफ इंडिया’ मध्ये भाग घेतला आणि ‘केसरिया बलम आवो हमारे देश’ गाण्याने प्रेक्षकांना मंत्रमुग्ध केले. त्यांच्या योगदानाला देश आणि राज्य दोन्ही स्तरावर मान्यता मिळाली. 1980 मध्ये त्यांना ‘हूज हू इन एशिया’ मध्ये समाविष्ट करण्यात आले. 1986 मध्ये भारत सरकारने त्यांना संगीत नाटक अकादमी पुरस्काराने सन्मानित केले, जो कलाकारांना दिला जाणारा सर्वोच्च पुरस्कार आहे. हा पुरस्कार तत्कालीन राष्ट्रपती आर. वेंकटरामन यांनी प्रदान केला.
त्यांना मरणोत्तर राजस्थान सरकारने 2013 मध्ये राजस्थान रत्न पुरस्काराने सन्मानित केले. गवरी देवींचा निधन 29 जून 1988 रोजी झाला.
–
एमटी/डीकेपी