नवी दिल्ली, 3 मे: पृथ्वीवरील जीवनाचा सर्वात मोठा स्रोत म्हणजे सूर्य. अनाज, जलवायु आणि वातावरणीय नियंत्रणात याची महत्त्वपूर्ण भूमिका आहे. मानवजातीने एका वर्षात जितकी ऊर्जा वापरली, तितकी ऊर्जा सूर्य एक तासात पृथ्वीला देतो. जलवायु परिवर्तनाच्या काळात, ऊर्जा संकट आणि प्रदूषणाच्या समस्यांमध्ये सूर्याची रोशनी वापरून तयार केलेली सौर ऊर्जा एक स्वस्त, स्वच्छ आणि अनलिमिटेड पर्याय बनली आहे. दरवर्षी 3 मे रोजी आंतरराष्ट्रीय सूर्य दिवस साजरा केला जातो, जो सौर ऊर्जा महत्त्व वाढवण्यासाठी समर्पित आहे.
सौर ऊर्जा वीजेत रूपांतरित करण्याच्या प्रक्रियेला ‘सोलर पावर’ म्हणतात. ही तंत्रज्ञान सुमारे 200 वर्षे जुनी आहे, परंतु आज ती घरांपासून अंतराळापर्यंत पोचली आहे. सोलर पावर वीज निर्माण करते आणि पर्यावरणाचे रक्षण करते कारण यामध्ये धूर, प्रदूषण किंवा आवाज नाही. फक्त सूर्याची रोशनी पुरेशी आहे.
अमेरिकेच्या स्पेस एजन्सी नासा नुसार, सोलर पावर म्हणजे सूर्याच्या रोशनीला वीजेत बदलणे. ही प्रक्रिया ‘फोटोवोल्टिक इफेक्ट’वर आधारित आहे. 1839 मध्ये फ्रेंच शास्त्रज्ञ अलेक्झांडर एडमंड बेकरेलने या प्रभावाची पहिलीच शोध घेतली. त्यांनी आपल्या वडिलांच्या प्रयोगशाळेत काम करताना रोशनीवर प्रयोग केले आणि वीज निर्माण झाली. हाच सोलर पावरचा पाया बनला.
वैज्ञानिकांचे म्हणणे आहे की सोलर पॅनेल मुख्यतः सिलिकॉन या सामग्रीपासून बनवले जातात. सिलिकॉन एक सेमीकंडक्टर आहे, म्हणजेच तो वीज नियंत्रित करू शकतो. एक सामान्य सोलर सेलमध्ये सिलिकॉनच्या तीन पातळ स्तरांचा समावेश असतो. मध्यवर्ती स्तर शुद्ध सिलिकॉनचा असतो. वरच्या आणि खालच्या स्तरांमध्ये फास्फोरस आणि बोरॉन सारखे घटक समाविष्ट केले जातात. सूर्याची रोशनी या स्तरांवर पडल्यास, सिलिकॉनमधील इलेक्ट्रॉन उत्तेजित होतात आणि फिरायला लागतात. हे इलेक्ट्रॉन एका स्तरावरून दुसऱ्या स्तराकडे खेचले जातात. यामुळे एक बाजूला नकारात्मक चार्ज आणि दुसऱ्या बाजूला सकारात्मक चार्ज जमा होतो. दोन्ही बाजूंना तारा जोडून सर्किट तयार केले जाते. इलेक्ट्रॉन या सर्किटमधून वाहून वीज निर्माण करतात, जी आपण वापरू शकतो.
महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे या प्रक्रियेत कोणताही धूर, प्रदूषण किंवा आवाज नसतो. फक्त सूर्याची रोशनी आवश्यक असते आणि वीज निर्माण होते. सोलर पॅनेल इतके उपयुक्त आहेत की स्पेस एजन्सी त्यांचा वापर अंतराळ यानांमध्ये देखील करतात. नासा नुसार, जेम्स वेब स्पेस टेलीस्कोप देखील सोलर पॅनेलद्वारे वीज प्राप्त करतो.
नासा सतत सोलर तंत्रज्ञान सुधारण्याचे कार्य करत आहे. अंतराळात सोलर पावरचा पहिला यशस्वी वापर 1958 मध्ये झाला. अमेरिका मार्च 1958 मध्ये वैंगार्ड-1 नावाचा पहिला सोलर पावरवर चालणारा उपग्रह लाँच केला. याआधी स्पुतनिक आणि एक्सप्लोरर-1 सारखे उपग्रह फक्त बॅटरीवर चालत होते आणि काही आठवड्यात बंद होत होते, परंतु वैंगार्ड-1 ने सहा वर्षे डेटा पाठवला. आज सोलर पावर घरगुती वीज, स्ट्रीट लाइट, पाण्याचे पंप आणि मोठ्या सौर पार्कमध्ये वापरला जात आहे.