नई दिल्ली, 25 जून: देशात आपातकाल लागू झाल्यानंतर सुमारे पाच दशकांनी, राष्ट्रीय शैक्षिक संशोधन आणि प्रशिक्षण परिषद (एनसीईआरटी) ने कक्षा 9 च्या सामाजिक विज्ञानाच्या पाठ्यपुस्तकात या विषयाचा समावेश केला आहे. नवीन पुस्तक ‘अंडरस्टैंडिंग सोसाइटी: इंडिया एंड बियॉंड’ मध्ये आपातकालाला भारतीय लोकतंत्रासमोर आलेले एक मोठे आव्हान म्हणून प्रस्तुत केले आहे.
एनसीईआरटीच्या अधिकाऱ्यांच्या मते, हे पहिलेच आहे की कक्षा 9 च्या विद्यार्थ्यांना आपातकालाच्या इतिहास आणि त्याच्या परिणामांबद्दल सखोल माहिती दिली जाईल. हा बदल 1975 मध्ये लागू केलेल्या आपातकालाच्या 50 व्या वर्धापन दिनाच्या पार्श्वभूमीवर करण्यात आला आहे.
पुस्तकात लोकतंत्राच्या उपलब्ध्या आणि आव्हानांवर आधारित अध्यायात आपातकालाचा समावेश करण्यात आला आहे. यात त्या राजकीय आणि सामाजिक परिस्थितींचा उल्लेख आहे, ज्यामुळे जून 1975 मध्ये राष्ट्रीय आपातकाल घोषित करण्यात आला.
पाठ्यपुस्तकानुसार, 1970 च्या दशकाच्या सुरुवातीला देशात बेरोजगारी, महागाई आणि शासनाविषयी असंतोष वाढत होता. यामुळे देशातील अनेक भागांमध्ये विरोध प्रदर्शन आणि राजकीय अस्थिरतेचा वातावरण तयार झाला. या पार्श्वभूमीवर, जून 1975 मध्ये ‘आंतरिक अशांति’च्या आधारावर राष्ट्रीय आपातकाल लागू करण्यात आला.
पुस्तकात असेही सांगितले आहे की, त्यानंतर 21 महिन्यांपर्यंत देशात अनेक संवैधानिक स्वातंत्र्यांवर निर्बंध लादण्यात आले. प्रेस सेंसरशिप लागू करण्यात आली आणि अनेक विरोधी नेत्यांना आणि सामाजिक कार्यकर्त्यांना अटक करण्यात आली. यामुळे लोकतांत्रिक संस्थांवर दबाव वाढला आणि नागरिकांच्या अधिकारांवर परिणाम झाला.
पाठ्यपुस्तकात लोकनायक जयप्रकाश नारायण यांच्या भूमिकेचा विशेष उल्लेख आहे. त्यांनी आपातकालाच्या विरोधात विद्यार्थ्यांना, तरुणांना आणि सामान्य नागरिकांना एकत्र केले. विशेषतः बिहार आणि गुजरातमध्ये त्यांच्या नेतृत्वाखालील आंदोलने लोकतांत्रिक सुधारणा मागणीला बळकटी देणारी ठरली.
किताबात 1977 मध्ये आपातकाल समाप्त झाल्यानंतर झालेल्या आम निवडणुकांचा उल्लेख आहे. निवडणुकांचे परिणाम भारतीय लोकतंत्राची ताकद दर्शवतात, कारण मतदारांनी मतदानाद्वारे आपली मते व्यक्त केली आणि राजकीय बदल संभव झाला.
आपातकालाशिवाय, नवीन पाठ्यपुस्तकात आधुनिक आव्हानांवर चर्चा करण्यात आली आहे, जसे की फेक न्यूज, चुकीची माहिती, गरीबी, क्षेत्रीय विभाजन, सामाजिक भेदभाव आणि लैंगिक असमानता. ‘डेमोक्रेसी एंड यू’ नावाचा एक नवीन खंड जोडण्यात आला आहे, ज्याचा उद्देश विद्यार्थ्यांना लोकतांत्रिक मूल्ये आणि जबाबदार नागरिकाची भूमिका समजावणे आहे.
पुस्तकात भारताच्या लोकतांत्रिक संस्थांचे, मीडिया या लोकतंत्राच्या चौथ्या स्तंभाचे महत्त्व, मतदान प्रक्रिया, मतदारांची भागीदारी, पंचायत व्यवस्था, महिलांचे मतदान अधिकार आणि स्थानिक स्वराज्य संस्थांमध्ये आरक्षण यासारख्या महत्त्वाच्या विषयांचा सखोल समावेश करण्यात आला आहे.