दिल्ली, 7 मे: गर्मीच्या वाढत्या तापमानामुळे जनजीवनावर परिणाम होत आहे. यामुळे शारीरिक आरोग्यासाठी अनेक आव्हाने निर्माण होतात. अशा परिस्थितीत शरीराला हायड्रेटेड ठेवणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. यासाठी प्राणायामाचा अभ्यास करणे फायदेशीर ठरू शकते. विशेषतः शीतली प्राणायाम शरीराला थंडावा देतो.
शीतली प्राणायाम एक सोपी योगिक श्वास तंत्र आहे, जी शरीराला थंडावा देते. यात, अभ्यासक जीभ वाकवून (किंवा ओठ गोल करून) तोंडाने श्वास घेतात. यामुळे थंड हवा शरीरात प्रवेश करते, ज्यामुळे शरीराची उष्णता कमी होते आणि मन शांत होते.
भारत सरकारच्या आयुष मंत्रालयाने शीतली प्राणायामाचे फायदे सांगितले आहेत. त्यांच्या मते, हे शरीर आणि मनाला थंडावा देणारी एक प्रभावी योगिक तंत्र आहे. मुख्यतः हे शरीराचे तापमान नियंत्रित करण्यात, उच्च रक्तदाब कमी करण्यात, तणाव कमी करण्यात आणि पित्त विकारांवर नियंत्रण ठेवण्यात मदत करते. यामध्ये जीभ वाकवून नळीसारखी बनवून तोंडाने श्वास घेण्याची प्रक्रिया असते.
हे पित्त दोष शांत करते आणि पॅरासंपॅथेटिक नर्वस सिस्टम सक्रिय करून शरीराला आराम देते, ज्यामुळे शरीरातील अतिरिक्त उष्णता बाहेर निघते.
याचे पालन करणे अत्यंत सोपे आहे. शीतली प्राणायाम करण्यासाठी, सकाळी उपाशीपोटी शांत ठिकाणी सुखासन किंवा पद्मासनात बसावे. जीभ बाहेर काढून नलिकेसारखी वाकवा. त्यानंतर तोंडाने हळूहळू थंड हवा आत खेचावी. श्वास काही सेकंद रोखून ठेवावा आणि नंतर नाकाने हळूहळू श्वास सोडावा. हे 5 ते 10 वेळा पुन्हा करावे.
हा प्राणायाम विशेषतः उन्हाळ्यात किंवा शरीर गरम झाल्यावर खूप फायदेशीर असतो. यामुळे तणाव आणि चिंता कमी करण्यासही मदत होते. याला फक्त गरम हवामानात करण्याची शिफारस केली जाते. सर्दी, खोकला, अस्थमा किंवा कमी रक्तदाबाच्या समस्यांमध्ये याचा अभ्यास करू नका.